Organy postępowania wykonawczego

Najogólniej rzecz biorąc organami postępowania wykonawczego zgodnie z art. 2 Kodeksu karnego wykonawczego są:

  • sąd pierwszej instancji,
  • sąd penitencjarny,
  • prezes sądu lub upoważniony sędzia,
  • sędzia penitencjarny,
  • dyrektor zakładu karnego, aresztu śledczego, a także dyrektor okręgowy i Dyrektor Generalny Służby Więziennej albo osoba kierująca innym zakładem przewidzianym w przepisach prawa karnego wykonawczego oraz komisja penitencjarna,
  • sądowy kurator zawodowy,
  • sądowy lub administracyjny organ egzekucyjny,
  • urząd skarbowy,
  • odpowiedni terenowy organ administracji rządowej lub samorządu terytorialnego,
  • inny organ uprawniony przez ustawę do wykonywania orzeczeń.

Organy te są uprawnione do wykonywania orzeczeń w sprawach karnych i o wykroczenia, w tym o przestępstwa i wykroczenia skarbowe, a także kar porządkowych i środków przymusu skutkujących pozbawieniem wolności.
W literaturze występują różne podziały organów postępowania wykonawczego, jednym z nich jest podział ze względu na charakter funkcji w postępowaniu wykonawczym:

  • organy sądowe orzekające w postępowaniach incydentalnych w toku wykonywania kary,
  • organy nadzorujące wykonanie kary,
  • organy pozasądowe i sądowe wykonujące bezpośrednio orzeczenia,
  • organy pozasądowe pomagające w wykonywaniu orzeczenia, mające przy tym swój odrębny zakres pracy.

Inną klasyfikacją jest podział na:

  • organy orzekające w sądowym postępowaniu wykonawczym,
  • sądowe organy biorące udział w wykonywaniu orzeczeń,
  • pozasądowe organy wykonujące orzeczenia sądowe.

Do pierwszej grupy należą:

  • sąd pierwszej instancji,
  • sąd penitencjarny.

Właściwymi sądami powszechnymi w postępowaniu wykonawczym są sąd rejonowy lub sąd okręgowy. Są to te same sądy, które wydały orzeczenie w pierwszej instancji, są one właściwe we wszystkich sytuacjach postępowania wykonawczego, za wyjątkiem spraw przekazanych do właściwości innych organów. Są one uprawnione do orzekania m.in.: w sprawie: zawieszenia i umorzenia postępowania wykonawczego, zatarcia skazania, zamiany kar np.: grzywny na pracę społecznie użyteczną, uznania za wykonany określony środek karny, podjęcia postępowania karnego warunkowo umorzonego, rozpoznania skarg na niezgodne z prawem decyzje organów wykonawczych, rozstrzygania wątpliwości co do wykonania orzeczenia lub zarzutów co do obliczenia kary. Z kolei sądem penitencjarnym jest sąd okręgowy (wydział penitencjarny w sądzie okręgowym). Jest on uprawniony do orzekania np.: w sprawie stosowania leczenia lub rehabilitacji wobec skazanego pozbawionego wolności uzależnionego od alkoholu albo środków odurzających lub w sprawie warunkowego zwolnienia z odbywania reszty kary pozbawienia wolności.

Do drugiej grupy zaliczamy:

  • prezesa sądu lub upoważnionego sędziego, którzy zajmują się dopuszczeniem do udziału w postępowaniu przed sądem osobę godną zaufania jako przedstawiciela skazanego,
  • sędziego penitencjarnego, który uprawniony jest do wizytacji sądu, jednostek organizacyjnych, zakładów karnych i aresztów śledczych,
  • sądowego kuratora zawodowego, który organizuje i prowadzi działania mające na celu pomoc skazanym w społecznej readaptacji,
  • sądowy organ egzekucyjny, którym jest komornik. Egzekwuje on zasądzone roszczenia cywilne czy świadczenia pieniężne w przypadku nieuiszczenia ich przez skazanego.

Trzecia grupa to dyrektor zakładu karnego, aresztu śledczego, a także dyrektor okręgowy i Dyrektor Generalny Służby Więziennej albo osoba kierująca innym zakładem przewidzianym w przepisach prawa karnego wykonawczego oraz komisja penitencjarna. Ich uprawnienia uregulowane są ustawą z dnia 26 kwietnia 1996 r. o Służbie Więziennej.