Uprawnienie osoby podjerzanej

Polska procedura karna wprowadziła rozróżnienie pojęć podejrzanego i osoby podejrzanej. Najprościej rzecz ujmując osobie podejrzanej nie nadano jeszcze formalnie statusu podejrzanego ani oskarżonego, istnieją jednak powody, dla których ta osoba jest istotna dla postępowania i wydania merytorycznego orzeczenia sądu.
Osobę podejrzaną zgodnie z art. 244 KPK ma prawo zatrzymać jedynie Policja, np. jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie, że osoba ta popełniła przestępstwo, a istnieje możliwość ucieczki, ukrycia się osoby podejrzanej, zatarcia śladów przestępstwa, albo nie można ustalić tożsamości osoby podejrzanej. Fakt zatrzymania przez właściwy organ powoduje zmianę statusu osoby podejrzanej na status zatrzymanego.
Zatrzymanemu, zgodnie z art. 245 KPK, należy na jego żądanie niezwłocznie umożliwić nawiązanie w dostępnej formie kontaktu z adwokatem, a także bezpośrednią z nim rozmowę. Zatrzymujący może być obecny przy tej rozmowie. Zatrzymany może również żądać zawiadomienia osoby najbliższej, osoby wskazanej przez zatrzymanego o fakcie zatrzymania; obligatoryjnie zaś powiadamiany jest pracodawca, szkoła lub uczelnia zatrzymanego.
Przed pierwszym przesłuchaniem należy pouczyć osobę podejrzaną o jego uprawnieniach: do składania wyjaśnień, do odmowy składania wyjaśnień lub odmowy odpowiedzi na pytania, do składania wniosków o dokonanie czynności śledztwa lub dochodzenia, do korzystania z pomocy obrońcy, do końcowego zaznajomienia z materiałami postępowania, przesłuchania w obecności ustanowionego obrońcy, itp. Pouczenie to należy wręczyć osobie podejrzanej na piśmie; podejrzany otrzymanie pouczenia potwierdza podpisem. Analogicznie jak w przypadku zatrzymania, podczas przesłuchania może zmienić się status osoby podejrzanej w podejrzanego.
Na fakt zatrzymania osobie podejrzanej przysługuje zażalenie do sądu. W zażaleniu zatrzymany może się domagać zbadania zasadności, legalności oraz prawidłowości jego zatrzymania. Zażalenie przekazuje się niezwłocznie sądowi rejonowemu miejsca zatrzymania lub prowadzenia postępowania, który również niezwłocznie je rozpoznaje. W razie uznania bezzasadności lub nielegalności zatrzymania sąd zarządza natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego. W wypadku stwierdzenia bezzasadności, nielegalności lub nieprawidłowości zatrzymania sąd zawiadamia o tym prokuratora i organ przełożony nad organem, który dokonał zatrzymania.
Zgodnie z art. 248 nie można być zatrzymanym na dłużej niż 48 godzin bez bycia oddanym do dyspozycji sądu wraz z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania.
Zatrzymanego można zwolnić na polecenie sądu lub prokuratora, należy zwolnić, jeżeli w ciągu 24 godzin od przekazania go do dyspozycji sądu nie doręczono mu postanowienia o zastosowaniu wobec niego tymczasowego aresztowania.
Należy też pamiętać, że ponowne zatrzymanie osoby podejrzanej na podstawie tych samych faktów i dowodów jest niedopuszczalne.
W statusie osoby podejrzanej istotny jest również zakres badań, jakim może zostać poddany (art. 74 § 3 w związku z § 2):

  • oględzinom zewnętrznym ciała oraz innym badaniom niepołączonym z naruszeniem integralności ciała; wolno także w szczególności od oskarżonego pobrać odciski, fotografować go oraz okazać w celach rozpoznawczych innym osobom,
  • badaniom psychologicznym i psychiatrycznym oraz badaniom połączonym z dokonaniem zabiegów na jego ciele, z wyjątkiem chirurgicznych, pod warunkiem że dokonywane są przez uprawnionego do tego pracownika służby zdrowia z zachowaniem wskazań wiedzy lekarskiej i nie zagrażają zdrowiu oskarżonego, jeżeli przeprowadzenie tych badań jest nieodzowne;
  • w szczególności oskarżony jest obowiązany przy zachowaniu tych warunków poddać się pobraniu krwi, włosów lub wydzielin organizmu, pobraniu przez funkcjonariusza Policji wymazu ze śluzówki policzków, jeżeli jest to nieodzowne i nie zachodzi obawa, że zagrażałoby to zdrowiu oskarżonego lub innych osób.